\documentclass[english,12pt]{article}
\usepackage[left=3cm, right=3cm, top=3cm, left=3cm]{geometry}
\usepackage{multicol}
\usepackage{setspace, palatino}

\usepackage{ucs}
\usepackage[utf8x]{inputenc}
\usepackage[LHE, OT1]{fontenc}
\newcommand{\Greek}[1]{\L{\begin{otherlanguage*}{greek}#1\end{otherlanguage*}}}

\usepackage[encapsulated]{CJK}
\usepackage[CJK, overlap]{ruby}
\newcommand{\f}[1]{\ruby{#1}}

%\setlength\parskip{\medskipamount}
\setlength\parskip{0.35in}
\setlength\parindent{0pt}
\renewcommand{\baselinestretch}{2.9}

\IfFileExists{url.sty}{\usepackage{url}}
{\newcommand{\url}{\texttt}}

\usepackage{babel}

\begin{document}

%\doublespacing
%\setstretch{3}
%\setlength\scriptspace{6in}

\title{Gofid \footnote{Te yn y Grug: Cyfrol o Stor\"iau Byrion / Kate Roberts.} \footnote{Typing: Jehuda Ronen $<$\texttt{rumpelstilzchen@gmail.com}, \texttt{digitalwords.net}$>$. Please send corrections by email.}}
\date{}
\maketitle

%\columnsep 2cm
%\begin{multicols}{2}

\setlength\spaceskip{1cm plus 0.1cm minus 0.1cm}

Eisteddai\marginpar{\textit{7}} Begw ar stôl o flaen y tân, a'i chefn, i'r neb a edrychai arno, yn dangos holl drychineb y bore. Cyffyrddai ymylon ei siôl dair onglog â'r llawr, a'r llawr yn llawn o byllau mân yn disgyn oddi wrth facsiau eira ag ôl pedolau clocsiau ynddynt. Heddiw, yn wahanol i arfer, yr oedd ei gwallt yn flêr, a hongiai'n gynhinion di - drefn ar ei hysgwydd. Am ryw reswm na wyddai Begw, ni phlethasai ei mam ei gwallt neithiwr. Yr oedd hynny'n beth braf, oblegid byddai ei mam yn tynnu ei gwallt bron o'r gwraidd wrth ei blethu, gyda holl wydnwch ei breichiau a holl rym y dymer y byddai ynddi. Byddai ei phen yn ysu am oriau ar ôl y driniaeth, ond byddai'n braf yn y bore, ar ôl datod y plethi, gael teimlo'r trwch tonnog yn disgyn heibio i'w chlustiau ac ar ei gwddf. Chwythai'r gwynt oer o dan y drysau gan chwythu rhidens y siôl a mynd dan ei thrywsus pais, ond âi gwres y tân at ei phen.

O fewn pedair blynedd ei phrofiad ar y ddaear dyma'r diwrnod mwyaf digalon a gawsai Begw erioed --- diwrnod du, diobaith er bod pob man yn wyn. Cronnai ei hanadl wrth geisio dal ei hocheneidiau'n ôl. Yr oedd arni ofn cael drwg gan ei mam, fel y câi bob asmer am ddal i grio. Ond daeth llais ei mam yn fwynach nag arfer y tro hwn.

`Dyna chdi rŵan. Waeth befo hi. Dim ond cath oedd hi. Beth tasat ti wedi colli dy fam?'

Torrodd\marginpar{\textit{8}} yr argae wedyn. Ar y funud buasai'n well ganddi hi golli ei mam na cholli Sgiatan. Yr oedd Sgiatan yn ffeind bob asmer a'i mam ddim ond ambell dro. Daeth yr hyn a welsai hanner awr yn gynt i'w meddwl yn ei holl fanylion a'i gorchfygu eto. Wrth godi'r bore hwnnw, edrychasai Begw ymlaen at ddiwrnod - gwahanol - i - arfer, am fod eira mawr hyd y ddaear, un o'r dyddiau hynny pan gâi dynnu'r llyfr â'r lluniau ofnadwy a'i roi ar y setl, un o'r dyddiau pan gâi wisgo ei hesgidiau gorau, diwrnod tebyg i'r un pan gafodd wlanen a saim gŵydd am ei gwddf a chael brechdan grasu â dŵr a siwgr a sunsur arni, un o'r dyddiau pan eisteddai ei mam wrth y tân i adrodd stori wrthi. Paratoad i'r diwrnod - gwahanol - i - arfer oedd peidio â chael plethu ei gwallt y noson gynt. Parhad o hyn oedd cael gwisgo amdani cyn ei 'molchi a tharo siôl drosti.

Pan gododd, nid oedd Sgiatan o gwmpas yn unlle, ac er gweiddi ``Pws, Pws,'' ni ddaeth o unman. Toc, mentrodd agor drws y cefn a dyna lle'r oedd Sgiatan --- nid ar garreg y drws yn codi ei chynffon ac yn barod i'w rhwbio ei hun yn ei choesau, ond yn gorwedd mewn crwc o ddŵr, ei phedair coes wedi ymestyn allan fel y byddent weithiau ar fatyn yr aelwyd ond ei dannedd yn ysgyrnygu fel yr hen anifail hyll hwnnw yn y `Drysorfa'r Plant', a'i blew, ei blew melfed, fel hen falwen seimllyd ar lwybr yr ardd, a'i llygaid mor llonydd a rhythlyd â llygaid swydr ei dol. Ni allai gredu ei bod yn bosibl i Sgiatan, a ganai'r grwndi efo hi cyn iddi fyned i'w gwely neithiwr a wincio arni oddi ar y stôl haearn, fod wedi---.\marginpar{\textit{9}} Ni allai ddweud y gair. Yr oedd yn rhy ofnadwy. Ie, ond wedi marw yr oedd, nid oedd yn rhaid i neb ddweud wrthi mai dyma beth oedd marw. Yr oedd hi fel y llygoden a aeth i'r trap.

`Cau'r drws yna, a thyrd i'r tŷ, mae hi'n oer.'

Ei mam yn galw arni, ond sut yr oedd yn bosibl dyfod i'r tŷ. Llygad - dynnid hi at y corff marw. Yr oedd arni ei ofn ac yr oedd arni eisiau rhedeg oddi wrtho, ond hoelid hi wrth y ddaear i edrych arno. Tywynnai'r haul yn danbaid ar wynder ar eira, a disgynnai'r dafnau parhaus oddi ar y bondo ar ei phen. Yr oedd mwclis gwydr yr eiria yn estyn crafangau hir allan i dynnu'r dŵr o'i llygaid a'i llygaid bron â mynd ar ôl y dagrau. Ond ni fedrai symud. Pan ddaeth llais ei mam yr eildro, caeodd y drws a thu ôl i'w dywyllwch y teimlodd bang gyntaf y cau drysau a fu yn ei bywyd wedyn.

Ei bwriad cyntaf oedd mynd yn ôl i'w gwely er mwyn cael crio'n iawn a rhoi ei phen o dan y dillad. Pe rhoddai ei phen o dan y dillad a chau ei llygaid, byddai yno dywyllwch a dim byd ac ni fedrai weld Sgiatan yn ysgyrnygu ei dannedd.

`D'wyt ti ddim i fynd i'r siamber yna yn dy glocsiau,'

`O, diar, yr oedd bywyd yn galed. ` 'D wyt ti ddim i wneud hyn, 'd'wyt ti ddim i wneud y llall.' A dim Sgiatan i rwbio'i phen yn ei choesau. Aeth at y tân o lech i lwyn, eistedd ar y stôl a beichio crio.

`Taw â chlegar,' oddi wrth ei thad. Clegar --- clegar --- hen air hyll. Ei thad yn defnyddio hen air fel yna a Sgiatan wedi --- wedi --- marw!

Cododd\marginpar{\textit{10}} i nôl ei doli bren a lapiodd ei siôl amdani. Criodd gymaint am ei phen nes y rhedodd y paent ac i'w cheg. Ceisiai ei swatio yn ei chesail, ond sut oedd modd magu hen beth caled felly ar ôl magu peth mor esmwyth â Sgiatan a edrychai mor ddigri â'i phen allan o'r siôl? Wrth gofio hynny wedyn, taflodd y ddol i lygad y tân. Buasai wrth ei bodd yn ei gweld yn fflamio --- y ddol yn cael mynd i'r `tân mawr' ac nid Begw --- y hi a'i hen wyneb paent, hyll. Cipiodd ei mam hi o'r fflamau ond nid cyn rhoi clustan iawn i'w merch. Aeth y crio'n sgrechian.

`Wel, wir, 'd wn i ddim beth wna i efo'r plentyn yma.'

`Eisio chwip din iawn sydd arni,' meddai ei thad.

`Mi allasach chitha feddwl ddwywaith cyn boddi'r gath. 'D wn i ddim beth ydi rhyw ysfa rhoi cath mewn bwced sydd ynoch chi o hyd, cyn gynted ag y gwnaiff hi rywbeth.'

Felly ei thad a wnaeth. Cododd Begw ac aeth i ben y soffa ac edrych allan. Yr oedd y ddaear i gyd yn fwclis, a'r coed yn estyn bysedd hirion, gwynion tuag atynt. Swatiai'r ieir yng nghornel yr ardd â'u pennau yn eu plu, yr un fath yn union ag y stwffiai hithau ei phen i'w bwa blewog yn y capel ar fore Sul oer. Yr oedd hen Jac Do mawr du yn pigo asgwrn yn yr eira a lot o adar gwynion fel gwyddau ymhobman. Ar hyd pen y clawdd yr oedd cris - croes ôl traed yr ieir. Rhedai ei llygaid ar ôl yr eira yn bell bell. Yr oedd fel crempog fawr a lot o dyllau ynddi a chyllell ddur las rhyngddi a Sir Fôn. Ond yr oedd ei phen yn troi wrth edrych arni ac yr oedd ei llygaid am ddyfod allan\marginpar{\textit{11}} o'i phen o hyd. Dechreuodd y grempog godi rownd ei hymyl a chychwyn tuag ati. Syrthiodd Begw ac ni wyddai ddim wedyn ond ei bod ar lin ei mam, ei phen yn gorwedd ar wlanen arw ei bodis, a'r gadair yn siglo ôl a blaen, blaen ac ôl. Agorodd Begw fotymau'r bodis, a rhoes ei llaw oer ar fron gynnes ei mam. Gyda chil ei llygad gallai weled ei thad ac wrth ei gysylltu â'i gofid caeodd ei llygaid yn sydyn, a thoc aeth i gysgu.

Gwenai'r hen ddoli nain drwy ei sbectol o'r cwpwrdd gwydr ar y tri, daliai'r llong ar ben y cloc i daro ei gwegil yn y môr ar un ochr ac u foesymgrymnu i'r môr yr ochr arall, ac edrychai'r pregethwr yn sarrug iawn o'i ffrâm ar y pared.

Y noson honno, deffroes Begw yn ei gwely rywdro yng nghanol y nos fawr. Agorodd ei llygaid ar y blanced ddu o dywyllwch. Ni allai ddweud ym mha le'r oedd y ffenestr na'r drws. Rhaid ei bod ymhell ar y nos, oblegid ni ddeuai golau'r tân i mewn drwy ddrws y siamber. Ni chlywai Begw ddim ond sŵn anadl ei mam --- `pw --- pw' o hyd. Ond yn sydyn o'r tywyllwch dyma rywbeth yn neidio o'r llawr ar y gwely ac yn ôl drachefn yr un mor sydyn. Cyffyrddodd eiliad â bodiau ei thraed ac yna diflannodd i'r distawrwydd. Sgiatan wedy dŵad yn ôl, meddyliai Begw wrthi hi ei hun. Ond er holi a holi drannoeth, ni chafodd unrhyw eglurhad ar y mater, dim ond pawb yn gwneud hwyl am ei phen a gwrthod ei chredu, `am ei bod yn dychmygu pethau'.

%\end{multicols}


\end{document}
